Cách phòng tránh vô sinh ở nam và nữ ngay từ sớm

Trong bối cảnh tỷ lệ hiếm muộn ngày càng gia tăng, việc chủ động tìm hiểu cách phòng tránh vô sinh trở thành nhu cầu thiết yếu của các cặp đôi trong độ tuổi sinh sản. Vô sinh không chỉ xuất phát từ bệnh lý mà còn chịu tác động lớn từ lối sống, môi trường và thói quen sinh hoạt. Vì vậy, trang bị kiến thức đúng và thực hành dự phòng sớm chính là yếu tố then chốt giúp bảo vệ khả năng sinh sản và nâng cao cơ hội làm cha mẹ trong tương lai.

Hiểu rõ các yếu tố nguy cơ gây vô sinh ở nam và nữ để phòng ngừa hiệu quả

Hiểu rõ các yếu tố nguyên nhân gây vô sinh giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe sinh sản, phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và điều trị kịp thời. Ở nữ giới, vô sinh có thể liên quan đến rối loạn rụng trứng, suy giảm dự trữ buồng trứng theo tuổi, tắc hoặc tổn thương vòi trứng, lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, polyp nội mạc tử cung hoặc các bệnh lý khác. Đây đều là những nguyên nhân vô sinh nữ có thể ảnh hưởng đến khả năng thụ thai.

Ở nam giới, vô sinh nam thường liên quan đến suy giảm số lượng hoặc chất lượng tinh trùng do giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết, nhiễm trùng, bất thường di truyền hoặc các bệnh lý khác. Ngoài ra, tắc nghẽn đường dẫn tinh và rối loạn xuất tinh cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Việc nhận diện sớm các nguyên nhân này giúp chủ động tầm soát, điều chỉnh lối sống và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, từ đó cải thiện khả năng sinh sản cho cả hai giới.(1)

Cách giảm nguy cơ vô sinh cho cả nam và nữ

Mặc dù không phải mọi trường hợp vô sinh đều có thể phòng ngừa, nhiều yếu tố nguy cơ vẫn có thể được kiểm soát thông qua lối sống lành mạnh, thăm khám sức khỏe định kỳ và điều trị sớm các bệnh lý liên quan. Dưới đây là những cách phòng tránh vô sinh giúp nam và nữ chủ động bảo vệ sức khỏe sinh sản, góp phần giảm nguy cơ vô sinh:(2)

• Duy trì cân nặng hợp lý: Mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, có thể làm tăng estrogen ở nam và gây kháng insulin ở nữ, từ đó ảnh hưởng đến sinh tinh và rụng trứng. Ngược lại, thiếu cân dễ dẫn đến suy giảm hormone sinh dục. Cần ưu tiên khẩu phần cân đối đủ đạm, chất béo tốt, tinh bột,… đồng thời kết hợp vận động đều đặn để giữ cân nặng ổn định.

• Hạn chế rượu bia, thuốc là và các chất độc hại: Khói thuốc lá chứa nhiều chất gây oxy hóa làm tổn thương DNA của tinh trùng và tế bào trứng. Rượu bia ảnh hưởng đến chuyển hóa hormone và làm giảm chất lượng tinh dịch. Ngoài ra, cần tránh tiếp xúc kéo dài với hóa chất công nghiệp, thuốc trừ sâu, kim loại nặng hoặc môi trường ô nhiễm, vì đây là những yếu tố có thể gây suy giảm chức năng sinh sản.

• Đảm bảo giấc ngủ và nhịp sinh học: Nên ngủ đủ 7 – 8 giờ mỗi đêm, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ và duy trì giờ giấc cố định để hỗ trợ quá trình điều hòa hormone sinh sản.

• Kiểm soát căng thẳng: Stress kéo dài làm tăng cortisol, từ đó ức chế hormone sinh dục (GnRH), ảnh hưởng đến rụng trứng và sinh tinh. Cần chủ động giảm áp lực bằng các phương pháp như tập thể dục nhẹ, thiền, hít thở sâu hoặc duy trì các hoạt động thư giãn cá nhân yêu thích.

• Dinh dưỡng đầy đủ và cân đối: Ưu tiên thực phẩm giàu chất chống oxy hóa (vitamin C, E), kẽm, selen, acid folic và omega-3 nhằm bảo vệ tế bào sinh sản khỏi tổn thương. Nên tăng cường rau xanh, trái cây, cá biển, các loại hạt; đồng thời hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường hoặc chất béo chuyển hóa vì có thể làm rối loạn nội tiết và chuyển hóa.

• Vận động thể chất đều đặn: Hoạt động thể lực mức trung bình (khoảng 30 phút mỗi ngày) giúp cải thiện tuần hoàn máu đến cơ quan sinh sản và ổn định hormone. Tuy nhiên, cần tránh tập luyện cường độ quá cao kéo dài, vì có thể gây ức chế trục nội tiết và ảnh hưởng đến chu kỳ kinh hoặc quá trình sinh tinh.

• Thăm khám sức khỏe sinh sản định kỳ: Nên kiểm tra ít nhất 6 – 12 tháng/lần để đánh giá chức năng sinh sản và phát hiện sớm bất thường. Ở nam giới có thể thực hiện tinh dịch đồ; ở nữ giới nên theo dõi dự trữ buồng trứng, siêu âm phụ khoa và đánh giá nội tiết khi cần thiết.

Lưu ý cách phòng tránh vô sinh ở nam và nữ

Đối với nam giới

Nam giới nên duy trì lối sống lành mạnh để bảo vệ chất lượng tinh trùng, đồng thời hạn chế tiếp xúc kéo dài với nhiệt độ cao như tắm nước quá nóng, xông hơi thường xuyên hoặc đặt laptop lên đùi trong thời gian dài. Bên cạnh đó, cần tránh tiếp xúc với hóa chất độc hại khi không có biện pháp bảo hộ phù hợp và chủ động thăm khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các bất thường như giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết hoặc các bệnh lý ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

Đối với nữ giới

Nữ giới nên theo dõi chu kỳ kinh nguyệt để sớm nhận biết các dấu hiệu bất thường như kinh nguyệt không đều, vô kinh hoặc đau bụng kinh kéo dài. Đồng thời, cần thăm khám và điều trị kịp thời các bệnh lý phụ khoa hoặc bệnh lý có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản như viêm vùng chậu, lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung hoặc hội chứng buồng trứng đa nang. Ngoài ra, nếu có kế hoạch sinh con, nữ giới nên cân nhắc độ tuổi mang thai phù hợp, bởi dự trữ buồng trứng và chất lượng trứng có xu hướng suy giảm theo tuổi.

Các dấu hiệu cảnh báo vô sinh cần đi khám ngay

Nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường liên quan đến khả năng sinh sản giúp tăng cơ hội can thiệp kịp thời và cải thiện hiệu quả điều trị. Trên thực tế, nhiều trường hợp vô sinh có thể được phát hiện thông qua các triệu chứng lâm sàng hoặc tiền sử bệnh lý đi kèm, chẳng hạn như:

1. Ở nữ giới

Vô sinh ở nữ giới thường không có biểu hiện rõ ràng. Tuy nhiên, một số dấu hiệu vô sinh nữ liên quan đến rối loạn rụng trứng, nội tiết hoặc bệnh lý phụ khoa có thể là cảnh báo sớm như:

1.1 Chu kỳ kinh nguyệt bất thường

Chu kỳ > 35 ngày, < 21 ngày, không đều hoặc vô kinh có thể cho thấy rối loạn rụng trứng, đây là một trong nguyên nhân phổ biến gây vô sinh.(3)

1.2 Đau bụng kinh dữ dội

Đau nhiều, kéo dài và ảnh hưởng sinh hoạt có thể liên quan đến nguy cơ lạc nội mạc tử cung hoặc bệnh lý vùng chậu.

1.3 Ra máu bất thường ngoài kỳ kinh

Chảy máu giữa chu kỳ, rong kinh hoặc kinh kéo dài có thể do rối loạn nội tiết, polyp hay u xơ tử cung.

1.4 Chậm có thai dù quan hệ đều đặn

Không sử dụng biện pháp tránh thai nhưng chưa có thai sau từ 12 tháng (với nữ giới < 35 tuổi); 6 tháng (nữ từ 35 – 40 tuổi); và cần đi khám sớm nếu > 40 tuổi.

1.5 Tiền sử sảy thai nhiều lần

Sảy thai liên tiếp có thể liên quan đến bất thường tử cung, nội tiết hoặc các yếu tố miễn dịch cần được thăm khám sớm.

1.6 Tiền sử bệnh lý phụ khoa

Viêm vùng chậu, lạc nội mạc tử cung, phẫu thuật vùng chậu hoặc điều trị ung thư có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

2. Ở nam giới

Vô sinh nam thường không có biểu hiện rõ ràng, dấu hiệu phổ biến nhất là chậm có con.(4) Tuy nhiên, một số triệu chứng liên quan đến rối loạn nội tiết, chức năng sinh dục hoặc bất thường tại tinh hoàn có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm, bao gồm:

2.1 Chậm có con dù quan hệ đều đặn

Quan hệ thường xuyên, không sử dụng biện pháp tránh thai nhưng chưa có thai sau 12 tháng là dấu hiệu cần kiểm tra khả năng sinh sản.

2.2 Rối loạn chức năng tình dục

Khó xuất tinh, lượng tinh dịch ít, giảm ham muốn hay rối loạn cương có thể liên quan đến bất thường hormone hoặc chức năng sinh sản.

2.3 Đau, sưng hoặc có khối bất thường ở tinh hoàn

Đau tức, sưng, sờ thấy khối tại tinh hoàn thường gợi ý giãn tĩnh mạch thừng tinh, viêm nhiễm hoặc bệnh lý khác ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh.

2.4 Số lượng tinh trùng thấp

Tinh dịch đồ cho thấy mật độ tinh trùng dưới 15 triệu/ml hoặc tổng số dưới 39 triệu mỗi lần xuất tinh là dấu hiệu của suy giảm khả năng sinh sản.

2.5 Dấu hiệu rối loạn nội tiết hoặc di truyền

Giảm lông mặt, lông cơ thể, vú to bất thường (nữ hóa tuyến vú) có thể liên quan đến thiếu hụt testosterone hoặc bất thường nhiễm sắc thể.

2.6 Tiền sử bệnh lý hoặc can thiệp vùng sinh dục

Các vấn đề như viêm tinh hoàn, bệnh lý tuyến tiền liệt, phẫu thuật vùng bẹn – bìu hoặc cơ quan sinh dục có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

2.7 Giảm hoặc mất khứu giác

Đây có thể là dấu hiệu hiếm gặp liên quan đến rối loạn hormone sinh dục (ví dụ hội chứng di truyền), cần được đánh giá chuyên sâu.

Phòng ngừa vô sinh không chỉ là duy trì lối sống lành mạnh mà còn là chủ động theo dõi sức khỏe sinh sản và thăm khám đúng thời điểm. Việc tìm hiểu cách phòng tránh vô sinh và phát hiện sớm các bất thường, điều trị kịp thời các bệnh lý ảnh hưởng đến khả năng sinh sản và xây dựng kế hoạch mang thai phù hợp có thể góp phần giảm nguy cơ vô sinh, đồng thời giúp các cặp đôi bảo vệ khả năng sinh sản và nâng cao cơ hội có con trong tương lai.

Nếu đã có dấu hiệu cảnh báo hoặc chậm có con quá mốc thời gian nêu trên, hai vợ chồng nên đi khám vô sinh hiếm muộn càng sớm càng tốt. Tại IVFTA, dịch vụ khám vô sinh hiếm muộn áp dụng cho cả cặp vợ chồng lẫn nam/nữ độc thân. Các bác sĩ sẽ khám và tư vấn cụ thể cho từng trường hợp và đưa ra các phương án giải quyết, thời gian và chi phí tham khảo nếu cần.