Hội chứng buồng trứng đa nang: Nguyên nhân, triệu chứng, phòng ngừa

Ước tính cứ 10 phụ nữ trong độ tuổi sinh sản thì có 1 người mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) – một trong những nguyên nhân hàng đầu gây vô sinh ở nữ giới. Vậy đa nang buồng trứng là gì, làm thế nào để nhận biết sớm các dấu hiệu đa nang buồng trứng?

Hội chứng buồng trứng đa nang là gì?

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS – Polycystic ovary syndrome) là một dạng rối loạn nội tiết tố ảnh hưởng đến buồng trứng – cơ quan sản sinh và lưu trữ trứng. Ở phụ nữ mắc PCOS, buồng trứng sản sinh ra lượng hormone androgen cao bất thường, gây rối loạn hormone, thay đổi chu kỳ kinh nguyệt, rối loạn phóng noãn và nhiều thay đổi khác trên cơ thể. Siêu âm buồng trứng có thể phát hiện nhiều nang nhỏ, không phải khối u.

PCOS là tình trạng rất phổ biến. Ước tính hội chứng này ảnh hưởng đến khoảng 10-13% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, tức cứ 10 người thì có 1 người có buồng trứng đa nang. Tuy nhiên có đến khoảng 70% phụ nữ không biết đến tình trạng đa nang buồng trứng của mình.(1) Trong một số trường hợp, PCOS không được phát hiện và điều trị hiệu quả có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, cũng như ảnh hưởng đến khả năng thụ thai thành công.

Nguyên nhân gây đa nang buồng trứng

Nguyên nhân gây ra hội chứng buồng trứng đa nang rất phức tạp và vẫn chưa được hiểu rõ. Hội chứng này có thể là sự kết hợp giữa nhiều yếu tố, bao gồm yếu tố di truyền, dinh dưỡng và lối sống, trong đó một số yếu tố vẫn chưa được xác định.

1. Di truyền

Các nghiên cứu về PCOS cho thấy, hội chứng này có liên quan đến các yếu tố di truyền. Tỷ lệ mắc PCOS ở người thân bậc nhất ở phụ nữ mắc bệnh được tìm thấy ở gần 55-60% các trường hợp. Các nghiên cứu trên cặp song sinh cùng trứng và khác trứng cho thấy PCOS không phải là bệnh di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường lẫn bệnh đơn gen, mà là một rối loạn đa gen liên kết với nhiễm sắc thể X.(2) Các biến thể gen làm tăng sản xuất androgen và các hormone sinh dục khác như hormone luteinizing (LH) và hormone kháng Mullerian (AVH), các hormone đóng vai trò quan trọng trong quá trình rụng trứng. Các biến thể di truyền này có thể kết hợp với các yếu tố khác trong lối sống, dinh dưỡng,… và làm tăng nguy cơ mắc đa nang buồng trứng ở phụ nữ.(3)

2. Kháng insulin

Insulin là một hormone giúp kiểm soát quá trình chuyển hóa thức ăn thành năng lượng. Kháng insulin là tình trạng các tế bào trong cơ thể không xử lý insulin đúng cách. Kết quả là lượng đường trong máu cao hơn bình thường. Nhiều phụ nữ mắc PCOS bị kháng insulin, nhất là những người thừa cân, béo phì, thói quen ăn uống không lành mạnh, thiếu vận động và có tiền sử gia đình mắc bệnh đái tháo đường (thường là đái tháo đường type 2).(4)

3. Nồng độ Androgen cao

Androgen đôi khi được gọi là “hormone nam”. Nồng độ androgen cao ngăn cản buồng trứng giải phóng trứng (rụng trứng) trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt, dẫn đến tình trạng kinh nguyệt không đều, rụng tóc, rậm lông, mụn trứng cá,… Tình trạng này cũng có thể thúc đẩy hình thành các nang nhỏ chứa dịch trên buồng trứng.(5)

4. Ảnh hưởng từ chế độ dinh dưỡng

Một số giả thuyết cho rằng chế độ dinh dưỡng mất cân bằng, nhiều tinh bột, thiếu iốt, kẽm và sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo có thể làm tăng nguy cơ mắc PCOS ở nữ giới.

Các dấu hiệu đa nang buồng trứng có thể nhận biết

Triệu chứng của hội chứng buồng trứng đa nang có thể khác nhau ở mỗi người và thay đổi theo thời gian. Trong đó, một số dấu hiệu phổ biến nhất bao gồm:

• Chu kỳ kinh nguyệt không đều: Phụ nữ mắc PCOS có kinh nguyệt bất thường, bao gồm việc trễ kinh (ít hơn 8 kỳ kinh/năm), chu kỳ kinh nguyệt kéo dài bất thường, hoặc thậm chí vô kinh.
• Rậm lông: Chứng rậm lông là tình trạng mọc quá nhiều lông trên mặt, cằm hoặc các bộ phận cơ thể. Chứng rậm lông ảnh hưởng đến khoảng 70% phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).
• Rụng tóc: Phụ nữ mắc PCOS có thể bị rụng tóc từng mảng trên đầu hoặc có dấu hiệu hói.
• Các vấn đề về da: Da có thể bị sạm màu, đặc biệt ở các vùng nếp gấp như cổ, nách, bẹn hoặc dưới ngực. Đồng thời, có thể xuất hiện mụn thịt, mụn trứng cá trên mặt, ngực và lưng.
• Tăng cân: Hội chứng buồng trứng đa nang có thể dẫn đến tình trạng tăng cân, béo phì. Có khoảng 40 – 80% phụ nữ mắc PCOS bị béo phì và gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì cân nặng lý tưởng.
• Xuất hiện cơn đau bất thường ở vùng chậu: Mức độ có thể từ nhẹ, đau âm ỉ đến các cơn đau nghiêm trọng hơn, kèm theo cảm giác khó chịu ở vùng bụng và lưng dưới.
• Thay đổi tâm trạng thất thường.

Một số trường hợp buồng trứng đa nang nhẹ không xuất hiện triệu chứng rõ ràng, thậm chí nhiều phụ nữ không biết mình mắc bệnh cho đến khi được kiểm tra do không thụ thai trong thời gian dài hoặc tăng cân không rõ nguyên nhân.

Đa nang buồng trứng ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?

Hội chứng buồng trứng đa nang là nguyên nhân phổ biến nhất gây vô kinh và là nguyên nhân hàng đầu gây vô sinh ở nữ.(6) Phụ nữ mắc PCOS sẽ khó mang thai hơn do rối loạn hormone và ảnh hưởng đến quá trình rụng trứng.

Đối với phụ nữ mang thai, PCOS có thể làm tăng khả năng gặp một số biến chứng thai kỳ như đái tháo đường thai kỳ, tiền sản giật và có nguy cơ sinh non trước 37 tuần.

Ngoài ra, nghiên cứu cho thấy hội chứng buồng trứng đa nang có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh lý, bao gồm:

• Bệnh đái tháo đường: Hơn 50% phụ nữ mắc PCOS sẽ bị đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường (không dung nạp glucose) trước tuổi 40.(7)
• Huyết áp cao: Phụ nữ mắc PCOS có nguy cơ bị huyết áp cao cao hơn so với phụ nữ cùng độ tuổi không mắc PCOS. Huyết áp cao là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tim mạch và đột quỵ.
• Cholesterol LDL cao: Phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang thường có mức cholesterol LDL (cholesterol “xấu”) cao hơn và cholesterol HDL (cholesterol “tốt”) thấp hơn. Cholesterol LDL tăng cao cũng là một trong những nguyên nhân tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ.
• Ung thư nội mạc tử cung: Các biểu hiện phổ biến ở phụ nữ mắc PCOS như rối loạn rụng trứng, béo phì, kháng insulin và đái tháo đường làm tăng nguy cơ phát triển ung thư nội mạc tử cung.
• Hội chứng ngưng thở khi ngủ: Tình trạng ngừng thở tạm thời làm gián đoạn giấc ngủ. Nhiều phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang bị thừa cân, béo phì – làm tăng nguy cơ gây ra chứng ngưng thở khi ngủ. Ngưng thở khi ngủ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch và đái tháo đường.
• Trầm cảm và lo âu.

Phương pháp chẩn đoán đa nang buồng trứng

Hội chứng buồng trứng đa nang được chẩn đoán qua thăm khám lâm sàng, kết hợp với các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh. Người bệnh sẽ được đo huyết áp, cân nặng, kiểm tra các dấu hiệu của sự dư thừa androgen (như mụn trứng cá hoặc mọc lông quá mức ở mặt, ngực, lưng), các dấu hiệu bệnh lý khác và khám vùng chậu. Đồng thời, người bệnh cần cung cấp các thông tin bao gồm triệu chứng, tiền sử bệnh lý, các loại thuốc đang sử dụng,…

Từ kết quả khám lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện một số cận lâm sàng giúp chẩn đoán phân biệt PCOS, có thể bao gồm:

• Xét nghiệm máu: Kiểm tra nồng độ hormone androgen trong máu, nồng độ cholesterol, chỉ số đường huyết và các hormone khác liên quan có thể bị nhầm lẫn với PCOS, chẳng hạn như bệnh tuyến giáp.
• Siêu âm vùng chậu: Kiểm tra kích thước buồng trứng, dấu hiệu nang và độ dày niêm mạc tử cung.

Đa nang buồng trứng được điều trị như thế nào?

Hiện chưa có phương pháp chữa trị dứt điểm hội chứng đa nang buồng trứng (PCOS), nhưng các biện pháp điều trị có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, hỗ trợ khả năng sinh sản, giảm nguy cơ ung thư nội mạc tử cung, đồng thời giúp ngăn ngừa các biến cố tim mạch lâu dài. Phụ nữ được chẩn đoán mắc PCOS nên được điều trị sớm để kiểm soát triệu chứng, bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc gia đình.

Dựa trên các triệu chứng, tiền sử bệnh lý, tình trạng sức khỏe và kế hoạch mang thai trong tương lai, bác sĩ sẽ đề xuất phương pháp điều trị phù hợp. Các phương pháp điều trị có thể bao gồm thay đổi lối sống, thuốc hoặc phẫu thuật.

Thay đổi lối sống

Quá trình điều trị PCOS thường bắt đầu bằng việc điều chỉnh các thói quen sinh hoạt.

• Giảm cân nếu có thừa cân, béo phì.
• Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, hạn chế carbohydrate, thức ăn chứa nhiều đường tinh luyện. Tăng cường thực phẩm chứa nhiều chất xơ, chất chống oxy hóa, chất chống viêm.
• Thường xuyên tập thể dục vừa sức ít nhất 30 phút/ngày.

Điều trị nội khoa

Một số loại thuốc trong điều trị đa nang buồng trứng có thể bao gồm:

• Thuốc kích thích rụng trứng: Kích thích buồng trứng phóng noãn, hỗ trợ sinh sản cho những phụ nữ mắc PCOS.
• Thuốc tránh thai: Kết hợp với estrogen và progestin hàng ngày giúp điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, cải thiện triệu chứng, giảm nguy cơ mắc ung thư nội mạc tử cung.
• Metformin: Thường được dùng trong điều trị đái tháo đường type 2, giúp tăng độ nhạy cảm với insulin, điều hòa chu kỳ kinh nguyệt và làm chậm sự phát triển của nang lông.
• Thuốc ức chế androgen: Một số loại thuốc có thể ức chế tác dụng của androgen. Nhờ đó, giúp kiểm soát mụn trứng cá hoặc tình trạng rậm lông.
• Thuốc bôi tẩy lông: Một số kem bôi ngoài da giúp làm chậm sự phát triển của nang lông, cải thiện chứng rậm lông do PCOS.

Phẫu thuật

Phẫu thuật thường chỉ được bác sĩ chỉ định khi các phương pháp khác không hiệu quả, nhằm cải thiện khả năng sinh sản cho phụ nữ mắc PCOS. Vỏ buồng trứng ở phụ nữ mắc PCOS thường bị dày lên và ngăn ngừa quá trình rụng trứng tự nhiên. Phẫu thuật nội soi buồng trứng giúp khôi phục khả năng rụng trứng bằng cách loại bỏ mô trong buồng trứng sản sinh ra hormone androgen.

Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF)

IVF có thể là một lựa chọn hỗ trợ sinh sản nếu việc điều trị bằng thuốc không hiệu quả. Trong IVF, bác sĩ sẽ lấy trứng của vợ và tinh trùng của chồng, sau đó thụ tinh trong phòng thí nghiệm để tạo phôi thai. Phôi thai được đưa vào tử cung người vợ để làm tổ và phát triển. So với chỉ dùng thuốc, IVF có tỷ lệ mang thai cao hơn và kiểm soát tốt hơn nguy cơ sinh đôi và sinh ba (bằng cách cho phép bác sĩ chuyển một phôi vào tử cung của người vợ).

Cách phòng ngừa hội chứng buồng trứng đa nang

Do có yếu tố di truyền và liên quan đến đề kháng insulin, PCOS không thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng có thể giảm nguy cơ khởi phát và hạn chế biến chứng bằng các biện pháp sau:

• Kiểm soát cân nặng: Phụ nữ nên duy trì cân nặng hợp lý và chỉ số khối cơ thể (BMI) trong mức bình thường, từ 18,5 – 24,9.
• Tập thể dục và hoạt động thể chất đều đặn ít nhất 30 phút/ngày.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế carbohydrate, thực phẩm nhiều chất béo bão hòa; tăng cường chất xơ, thực phẩm giàu chất chống oxy hóa. Phụ nữ bị đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ về chế độ ăn uống phù hợp.
• Khám sức khỏe phụ khoa định kỳ 6 tháng/lần hoặc theo khuyến cáo của bác sĩ: Giúp phát hiện sớm các bất thường và điều trị hiệu quả, nhất là phụ nữ trong độ tuổi sinh sản hoặc đang mong con.

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) ảnh hưởng đáng kể đến khả năng sinh sản nữ giới, thậm chí dẫn đến vô sinh nếu không được phát hiện và điều trị hiệu quả. Thực trạng cho thấy có đến 70% phụ nữ không biết mình mắc bệnh. Vì vậy, các chuyên gia lưu ý, việc khám sức khỏe phụ khoa định kỳ là rất quan trọng, nhằm tầm soát sớm các bất thường, hạn chế các rủi ro sức khỏe và tăng cơ hội mang thai trong tương lai.